Tora-geleerden en meerdere vrede

In de nacht van Sjavoe’ot volgde ik onder andere een les/lezing over een uitspraak uit de Talmoed (Berachot 664a), die telkens in het gezamenlijke morgengebed geciteerd wordt, bijna aan het einde ervan:

Rabbi Eleazar zei in naam van rabbi Chanina: de Tora-geleerden (letterlijk: leerlingen van [de] wijzen) vermeerderen de vrede in de wereld…

Iemand zei daarover: ‘Dit is één van de bewijzen dat er in de Talmoed grappen gemaakt worden! Het heden en het verleden laten toch over­duidelijk het tegendeel hiervan zien?!’ Volgens onze inleider, rabbi Daniel Roth, is het inderdaad niet direct de werkelijkheid, maar even­goed zeker geen grap. Hij gaat met ons teksten lezen die een betere uitleg geven.

Het wordt een interactief gebeuren – zoals dat hier vaak gebeurt. De teksten worden eerst kort in kleine groepjes (van 2 of 3 personen, zgn. chèvroeta’s) – gelezen en besproken: wat vind je goed, wat spreekt je aan; waar ben je het níet mee eens? Daarna praten we er met zijn allen over door. Het gaat er levendig aan toe en er is ruimte voor allerlei ideeën en associaties. Zoiets kun je niet in een paar woorden weergeven. Een paar onderdelen:

Rabbi Jesjajahoe HaLevi Horowitz (16e eeuw) vond dat het gaat om vrede tussen lichaam en ziel, door reiniging van het lichaam. ‘De mens wordt “een kleine wereld” genoemd.’ En: ‘Alleen zijn is een grote veroorzaker van vrede – als je gescheiden bent van andere mensen; dan is er geen jaloezie en haat en wrok, geen spreken of praten. Dan is er vrede in alles.’
Goed element in deze gedachte is dat innerlijke vrede belangrijk is en een bron van vrede kan worden – zoals innerlijke onvrede ook zomaar zich uitbreidt. Maar vrede in het heel kleine wereldje van één mens is niet waar het om gaat.

Een andere uitspraak uit dezelfde eeuw zoekt het in de gebeden van de Tora-geleerden, die vrede brengen tussen Israël en hun Vader in de hemel; alleen hierdoor kan de wereld bestaan.
Belangrijk is dat de verticale dimensie in beeld is, maar als dat alles is…

‘Torageleerden vermeerden vrede’We kijken naar een foto waarop we de uitspraak zien, op een spandoek aan een tafel met een aantal rabbi’s. Het lijkt nogal mis­plaatst, want we zien hier mensen die juist scheuren hebben ver­oorzaakt, door hun extreme standpunten. Maar in hun visie was dat nodig voor ‘de ware vrede’. Die kan er alleen zijn als de Tora nauwkeurig wordt bestudeerd. De wereld kan alleen rustig en veilig zijn als het gebouwd is op het goede fundament: de Tora-geleerden.
Wel, het is goed om te denken aan wat Jeremia zei (6:14 en 8:11): ‘ze willen de breuk op een makkelijke manier genezen door te roepen “vrede, vrede” – terwijl er toch geen vrede is.’ Maar omgekeerd kan er ook in naam van wat dan als ‘dé vrede’ wordt gezien enorm veel kapot gemaakt worden, in allerlei vormen van fundamentalisme.

We lezen ook een paar uitspraken die oproepen tot eenheid onder de Joden. Sommige zeer intens, vanuit pijn over twist en tweedracht.
• G’d heeft in elke generatie wel rechtvaardigen gegeven, die kinderen van Aäron genoemd kunnen worden (Hillel zei: ‘weest leerlingen van Aäron, die de vrede liefhad en de vrede najoeg; die van de mensen hield en ze dichter bij de Tora bracht’, Pirke Avot 1, 12). Zúlke Tora-geleerden, ‘de ware’, brengen vrede.
• Tora-geleerden vermeerderen vrede – ja, maar dat geldt alleen als er onder de geleerden zelf vrede is; als er – wat God verhoede! – onder hen verdeeldheid is, hoe kunnen zij dan vrede brengen?

Een stap verder is de gedachte dat verdeeldheid en vrede elkaar niet uitsluiten, integendeel…
• Rabbi Jitschak ben Aharon (17/18e eeuw) wijst erop dat in het begin van het traktaat waarin de uitspraak staat er sprake is van de verdeeld­heid tussen het huis van Sjammaj en het huis van Hillel, maar dat die niet maakte dat huwelijken over en weer uitgesloten waren – om te vervullen: ‘vrede en waarheid kusten elkaar’. Het doel van verdeeldheid is liefde en vrede en de eenheid van de partijen te doen groeien. Paradoxaal: ook als er verdeeldheid is onder de Tora-geleerden dan is het doel vrede. Denk daarbij aan de bouw van een huis: de bouwers werken naar verschil­lende kanten, de één naar links, de ander naar rechts, maar ook al gaan ze vooreerst uit elkaar, toch wordt door hen samen een compleet huis gebouwd. Dat was ook uiteindelijk hun intentie. Zo is het met geleerden die in hun verdeeldheid toch gericht zijn op de ene bron en het ene doel.
• Rav Avraham Jitschak HaCohen Kook (18/19e eeuw) zegt in zijn uitleg van ‘Tora-geleerden vermeerderen vrede’: De ware vrede in de wereld kan niet komen dan door waardering van de menigvuldigheid van de vrede, waarin de verschillende facetten van een zaak belicht worden en het uiteindelijk allemaal een plek blijkt te hebben. Dingen die eerst tegenstrijdig leken kunnen toch van vitaal belang voor het geheel blijken.
> Is dit typisch post-modern? Dan was Rav Kook z’n tijd vooruit. Of is het toch wat anders; gewoon typisch Joods: er zijn verschillende valide uitleggingen van een tekst mogelijk; zoals gezegd is: ‘voor elke tekst in de Tenach zijn er 70 betekenissen.’ Het samen lezen en gedachten-spinnen, zoals we nu aan het doen zijn is in die lijn: het gaat er niet om dé uitleg van een tekst te geven, maar om associëren, dingen aan elkaar knopen, een draad oppakken en voortborduren. Steeds weer getriggerd worden.

Rabbi Elimelech van Lizhensk (17e eeuw) zei: Dit is de uitleg van ‘Leerlingen der wijzen vermeerderen vrede in de wereld’: deze wijze leerlingen die zichzelf als leerling blijven zien – zij doen de vrede in de hemel en op aarde groeien en brengen zegen en positieve invloeden in de wereld.
De vertaling met ‘Tora-geleerden’ zet op het verkeerde been. ‘Geleerd’ is een voltooid deelwoord, waarmee een status is gegeven. Maar de ware wijze is hij die leerling wil zijn en die wil zitten aan de voeten van goede leermeesters. Op zo’n manier zul je vrede vermeerderen.