Dreidel

dreidelBij chanoeka komen de dreidels te voorschijn, de tolletjes met vier Hebreeuwse letters erop. Ze worden als een soort dobbelsteen gebruikt.

Volgens de Joodse traditie werden ze al gebruikt in de tijd waarin chanoeka ontstond: in de dagen van de Seleuciden, waarin het Joden streng verboden was te doen wat bij hun godsdienst hoort. Joodse studenten hadden als ze de Tora gingen bestuderen altijd een paar dreidels bij de hand om, zodra er soldaten in de buurt kwamen, te doen alsof ze een spelletje speelden.

De dreidels zijn echter van veel latere tijd. Het was een algemeen spel, dat door Joden aangepast is met Hebreeuwse letters voor Jiddisje woorden:

  • nun (נ) = Nichts = niets > er gebeurt niets
  • gimel (ג) = Ganz = alles > de speler krijgt de hele pot
  •  (ה) = Halb = half > de speler krijgt de halve pot
  • sjin (ש) = Stell ein > de speler doet één fiche in de pot

Inmiddels zijn er diepere betekenissen aan verbonden. De bekendste is dat de letters staan voor Nes Gadol Haja Sjam, ‘Een groot wonder geschiedde daar’ (het wonder dat de Makkabeeën of Hasmoneeën de Grieken overwonnen, rond 165 v.Chr.). In het land Israël kregen de tolletjes vervolgens in plaats van de sjin een  (פ) van po = híer.

Een diepzinnigere verklaring is dat de letters staan voor de wereldrijken die Israël wilden vernietigen (N = Nebukadnezar, van Babylonië; H = Haman, van Perzië; G = Gog of Griekenland; S = Se’ir, wat staat voor Rome). Als je de getalswaarden van de letters optelt krijg je 358 – precies hetzelfde als bij het woord Masjiach = Messias.

Rabbi Eliyahu Safran is verzamelaar van dreidels. Een dankbaar object om te verzamelen: ze zijn er in allerlei – vaak heel fraaie – uitvoeringen. Hij haalt er wijze lessen uit. Eén ervan: zoals een dreidel altijd op één bepaalde kant terechtkomt, zo kunnen wij ook maar één kant tegelijk vatten van wat gebeurt. Valt de dreidel op de , (Haja = geschiedde), dan is de Nun (Nes = wonder) verborgen; we staren op wat geschiedt, maar het wonder zien we niet. De Gimel (gadol = groot) verbergt het concrete hier/daar (Sjin = Sjam = daar / Pé = Po = hier). Wat onderligt zien we niet, maar het is er wel. Wij draaien rond en rond, maar zien nooit het hele plaatje.