Nieuwjaar van de bomen

Dit jaar was het op 4 februari Toe Bisjvat, de 15e van de maand Sjvat. Dat is de dag van het ‘Nieuw­jaar van de bomen’ (Rosj Hasjana La-ielanot). Rond deze dag komen de amandel­bomen in bloei, wat je kunt beleven als een feest op zich, maar de dag is niet ingesteld om dat te vieren. Toe Bisjvat is van belang voor het toepassen van de wetten over de afdracht van vruchten (Lev. 19:23vv). Hij is daarvoor door de rabbijnen ingesteld, in de 2e eeuw.

Er wordt door velen aan deze dag aandacht besteed. Dat gebeurt vooral op twee manieren:

1) Het planten van bomen. In Israël doen vooral schoolkinderen dat. Maar een organisatie als Rabbis for Human Rights organiseert ook boomplant-sessies, in samenwerking met Palestijnen, op plaatsen waar Joodse extremisten schade toebrachten aan volwassen olijfbomen. Bomen planten is belangrijk. De Talmoed (bTaäniet 23a) vertelt:

Op een dag zag Choni de Cirkeltrekker een man een Johannes­brood­boom planten. Hij vroeg hem: ‘Over hoeveel jaar zal hij vrucht dragen?’ Hij antwoordde: ‘Over 70 jaar.’ – ‘Denk je dan dat je over 70 jaar nog in leven bent?’ De man antwoordde hem: ‘Ik trof de wereld aan met Johannes­brood­bomen. Zoals mijn vaderen voor mij hebben geplant, zo zal ik ook planten voor mijn kinderen.’

Nog een verhaal, uit Avot deRabbi Natan (rond de 8e eeuw?):

Rabbi Jochanan ben Zakkai zei: ‘Als je een jonge boom in je hand hebt en men zegt tegen je: ‘Daar komt de Messias’ – plant dan eerst de jonge boom en ga Hem daarna tegemoet.’

2. Natuurlijk is er ook iets met eten: op Toe Bisjvat worden veel verschillende vruchten gegeten. In de winkels zie je in de tijd ervoor veel (aanbiedingen met) gedroogde vruchten en noten.

In verschillende kringen wordt op Toe Bisjvat een seder gehouden, vergelijkbaar met de seder op Pesach. Op Pesach is er een uitgebreide seder-maaltijd. Op Toe Bisjvat komen er allerlei vruchten op tafel, die in een bepaalde orde gegeten worden, en waaraan dan steeds duidingen worden verbonden.

Zo begon in de 16e eeuw in Safed rabbijn Jitschak Luria met een kabbalistische Toe Bisjvat seder. Centraal bij deze seder is de idee van de Boom van het Leven (een schema waarmee het universum en het ontstaan ervan symbolisch voorgesteld wordt). Onderdeel daarvan zijn ‘de vier werelden’ – als in de boom: wortels, stam, takken en bladeren. Tegenwoordig worden er ook seders gehouden met een andere insteek.

Toe bisjvatIk was te gast bij een seder van de Rabbis for Human Rights. We zaten met zo’n 25 mensen (meest jongeren) in een grote kring. Eerst een rondje waarbij iedereen zich even voorstelde, en vertelde over zijn/haar belangrijkste herinnering aan Toe Bisjvat. Daar bleek meteen een grote verscheidenheid: voor een deel gold dat ze geen bijzondere herinneringen aan vieringen hadden, maar anderen hebben het wel volop gevierd, op verschillende manieren.

Bij deze seder waren er vier rondes met wijn: de eerste witte wijn; de tweede witte wijn met een klein beetje rode; de derde rode wijn met een klein beetje witte; de vierde rode wijn – waarbij je kunt denken aan de overgang van winter naar zomer, van bleek, zwak, naar krachtig en sprankelend.

Tussendoor aten we vruchten. Als eerste amandelen, de vruchten van de vroegst bloeiende boom, de ‘waak-boom’. Met een verwijzing naar dat ze horen bij ‘het fijnste des lands’ (Gen. 43:11), en een bekend liedje over de Amandelboom die bloeit en het feest van de bomen aankondigt en opluistert. Dan de dankzegging: ‘Gezegend Gij, Here onze God. Koning van de wereld, schepper van de vrucht van de bomen.’ Daarna walnoten, waarbij o.a. een spreuk van rabbi Tarfon werd geciteerd: ‘De Joden zijn als een stapel walnoten. Als er één walnoot verwijderd wordt, raakt iedere noot op de stapel uit zijn evenwicht. Zo is het ook met een enkele Jood die in nood verkeert, elke andere Jood is dan uit zijn evenwicht.’ Zo ging het door, van de harde noten naar steeds zachter: olijven, dadels, vijgen, appels en koekjes (vanwege granen). Na dit alles was er nog gelegenheid om gezellig samen te zijn. Er stond nog genoeg op tafel.

Een volgende keer kan ook ik vertellen over een herinnering aan Toe Bisjvat – een heel plezierige!