Wat een bijzondere dag!

Vandaag (23 september) was hier een heel bijzondere – zonder meer de meest bijzondere van het hele jaar. Je hoort nu niet de normale geluiden. Dus hoor je nu hoeveel geluid de airco van een gebouw in de buurt eigenlijk maakt – wat anders echt verdwijnt te midden van het gewone ‘leven’ in de stad. En er klinken vooral kinderstemmen in de straat. De kinderen hebben de wegen voor zich. Ze fietsen, steppen, skeeleren wat af. Dat begon gisterenavond meteen, op het moment dat deze dag begon. Tot over tienen speelden kinderen letterlijk op straat. Voor en na de diensten in de synagoge zag het er ook wit van de mensen. Velen brengen dit etmaal grotendeels in de synagoge door. Er wordt niet gegeten of gedronken. Er wordt gebeden, heel veel gebeden, vooral om vergeving.

U raadt het al: het is Jom Kipoer, de Grote Verzoendag. Ik geef graag een impressie van deze dag.

Ongeveer 75% van de Joden vast – ook velen die niet of nauwelijks religieus Joods zijn. Er stapt dus ook echt niemand in de auto; op veel wegen staan hekken. Er zijn er veel die gewoon van de bijzondere rust genieten – maar de synagogen zijn op deze dag zeker ook voller dan normaal. In de meeste zijn de plaatsen verkocht: als bezoeker moet je dus nu wel oppassen dat je niet op een stoel met een naamsticker gaat zitten (al geldt dat vooral voor de belangrijkste momenten).

Tien dagen geleden hadden we de dagen van het geschal: de Nieuwjaarsdagen, Rosj hasjana. In de synagogediensten wordt dan honderd keer de sjofar (ramshoorn, bazuin) geblazen. Het is een oproep tot bezinning en ‘wakker worden’. Het is het begin van de tien ‘geduchte dagen’ tussen Nieuwjaar en Grote Verzoendag: dagen van inkeer, en ook van goed maken wat er in relaties misgegaan is, verzoening dus tussen mensen, waar nodig. Want heb je een mens iets misdaan, dan moet je het met hem/haar goedmaken; dan pas kun je ook van God vergeving vragen (vgl. Matt. 5:23-24). Dat laatste gebeurt op Grote Verzoendag, met heel veel gebeden. Men gelooft dat wat je dezer dagen doet van directe betekenis is voor wat er in het nieuwe jaar gaat gebeuren.

Er is een speciaal gebedenboek voor Grote Verzoendag. Mijn versie (Koren Yom Kippur Mahzor) heeft ruim 1400 bladzijden – maar daar zit ook de Engelse vertaling bij, een uitvoerige inleiding, en tekst en commentaar van het deel van de Misjna dat over ‘De Dag’ (zo heet Grote Verzoendag hier) gaat. Evengoed worden er honderden bladzijden gebeden – de meeste hardop gelezen en vooral gezongen, sommige delen ook in stilte, waarbij de voorzanger dan enkele regels van het begin en einde leest. Denk niet gering van de taak van een voorzanger. Die zingt uren achter elkaar – en ook hij eet of drinkt niet.

Uit de Tora wordt Leviticus 16 gelezen, dat gaat over de Grote Verzoendag. Uit de profeten Jesaja 57:14-58:14. Dat is een bijzonder sprekend gedeelte voor deze dag, over hoe de Here wil wonen bij de verbrijzelde en nederige van geest en hen wil doen opleven, over de vrede die Hij wil geven, en over ‘het vasten dat Hij verkiest’ (58:5-8).

In de gebeden zijn er lijsten met soorten zonden – sommige op de ABC-manier, wat 22 bewoordingen oplevert, en symbolisch alomvattend wil zijn. Er zijn ook langere lijsten, met bv. hoe wij zondigden onder druk of uit eigen beweging; bewust of onbewust; openlijk en verborgen; met onze lippen; met onze gedachten; met geklets en geroddel; met zotte praat; met leugen en bedrog; in zaken; met eten en drinken; met meedoen in immorele dingen; met niet oprechte belijdenis; met hoogmoed; enz. enz. Bij het opnoemen van deze zonden slaan mensen zich op de borst (op het hart), zoals de tollenaar in de tempel dat deed (Lukas 18:13).

Er wordt gebeden om Gods genade. Een groot aantal keer worden in de slichot, de smeekbeden, de woorden gezongen waarmee de HERE zichzelf openbaarde aan Mozes (Exodus 34:6-7). Daartussendoor ook gebeden dat God zijn verbond zal gedenken, of woorden van toewijding: “zoals klei is in de hand van de pottenbakker, uitgerekt of samengedrukt naar zijn wil, zo zijn wij in Uw hand, goedertieren God; zie het verbond en vergeef onze verkeerde neigingen”, en zo door: zoals steen in de hand van de steenhouwer… zoals glas in de hand van de glasblazer…, enz. Een van de bekendste gebeden is Avinoe Malkenoe, tientallen regels die steeds beginnen met ‘Onze Vader, onze Koning’.

Op een bepaald moment wordt heel het ritueel van de Grote Verzoendag gerepresenteerd. Natuurlijk kan het nu niet meer worden uitgevoerd zoals het in Leviticus 16 geboden is. Maar we lezen – en beleven zo als het ware mee – hoe de hogepriester zich voorbereidde, hoe de mensen in de tempel zich neerbogen voor God (daarbij gaat ook iedereen in de synagoge op de knieën, buigt ‘met het aangezicht ter aarde’), we lezen hoe de hogepriester het heilige der heiligen ingaat en bloed sprenkelt op de ark (we tellen allemaal hardop mee, twee keer 1 t/m 7), en hoe hij dan weer uit de tempel naar buiten komt. Bij dat laatste is er grote vreugde – na de ingetogenheid en intensiteit bij het voorgaande voel je nu opluchting en blij enthousiasme.

’s Middags is er nog een samenkomst, waarin veel uit de morgendienst weer terugkomt. Er wordt ook weer gelezen uit de Tora (Lev. 18). De profetenlezing is het boek Jona – met diverse thema’s die bij deze dag passen. Aan het einde van de Grote Verzoendag klinkt nog een keer de sjofar, nu als afsluiting van de bijzondere periode. Daarna wordt nog blij gezegd en gezongen: ‘Volgend jaar in het herbouwde Jeruzalem!’