Maurycy Gottlieb

Maurycy Gottlieb - Christ Teaching in Capernaum
Christ Teaching in Capernaum

De tentoonstelling ‘Behold the Man’ had twee schilderijen van de Joodse schilder Maurycy Gottlieb: direct bij het begin ‘Christ Teaching in Capernaum’ en een stuk verderop ‘Christ before His Judges’. In beide schilderijen zie je een echt Joods afgebeelde Jezus tegen een opmerkelijk samengestelde achtergrond.

Gottlieb leefde van 1856-1879 in Galicia (destijds Polen, nu Oekraïne). Aan beide schilderijen werkte hij nog toen hij op 23-jarige leeftijd overleed.

Op beide schilderijen is hij zelf terug te vinden: in het eerste in de rechter benedenhoek, met een blauw­grijze gebedsmantel, de handen op de knieën; in het tweede zie je zijn gezicht net achter de linker­schouder van Jezus. (Gottlieb heeft ook op een ander bekend schilderij, Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur, zichzelf geportret­teerd, zelfs meermalen.)

‘Christ Teaching in Capernaum’ toont Jezus op de bima. Naast Hem ligt een Tora-rol; andere rollen zie je in de linker benedenhoek. Jezus is gehuld in een gebeds­kleed. De manier van afbeelden weerspiegelt de focus in de wetenschap van die tijd op ‘de historische Jezus’, met nadruk op zijn menselijkheid – anders dan in de Katholieke iconografie, al is er wel een soort aureool (maar eigenlijk meer een aura) om Zijn hoofd. Opmerkelijk zijn de verschillende houdingen bij de hoor­ders. Temidden van diverse vormen van intense betrokkenheid valt een niet-Joods geklede en uitziende man in het oog. Hij kijkt (verveeld) een andere kant op; hij lijkt neer te zien op anderen. Op de vrouwengalerij zie je heel verschil­lende figuren en houdingen. Opmerkelijk is de jonge vrouw in de linker­beneden­hoek, bij de mannen; ook qua kleding steekt ze af van de vrouwen op de galerij.

Maurycy Gottlieb - Christ before His Judges
Christ Before His Judges

‘Christ before His Judges’ zet Jezus – met gebedskleed en hoofdbedekking – tegenover de hogepriesters Annas en Kajafas. Achter hen iemand die op een boekrol wijst – wat doet denken aan ‘wij hebben een wet…’ (Joh. 19:7). Op de achtergrond, op een galerij zijn allerlei toeschouwers te zien, vrouwen en mannen. Op de voorgrond een vrouw die knielt en smeekt. Naast Jezus twee soldaten, een van de tempelwacht, maar de ander een Romeinse soldaat, die een doornenkroon boven Jezus’ hoofd houdt. Zo vloeien verschillende elementen van Jezus’ berechting ineen.


De tentoonstelling Behold the Man begon dus met een schilder die Jezus als Joodse man tekende – in overeenstemming met hoe in de Joodse verlichting van Gottliebs tijd Jezus gezien werd als Joods leraar en profeet die nooit zijn Jodendom achter zich wilde laten. Tegelijk tekende hij de universele betekenis van Jezus, maar ook de verschillende reacties op Hem.

Kort voor zijn dood schreef Gottlieb in een brief: ‘Hoe diep is mijn verlangen om de vooroordelen tegen mijn volk weg te wissen.’ Als kunstenaar wilde hij Joden en christenen anders laten kijken naar Jezus. ‘Behold the Man!’