The Wandering Jew

The Wandering Jew, Samuel Hirszenberg, 1899
The Wandering Jew

Op de tentoonstelling Behold the Man hing – vrijwel direct bij het begin – een schilderij van de Pools-Joodse schilder Samuel Hirszenberg: ‘The Wandering Jew’, of ‘The Eternal Jew’. Het is ongeveer 3½ bij 3 meter. Een beklemmend beeld van een man die rent door een woud van kruisen, die hoog boven hem uittorenen. De grond is bezaaid met lijken – hij is de enige nog levende. Hij houdt zijn handen omhoog om zijn hoofd te beschermen. Tegelijk zit in die houding iets smekends en wanhopigs. Zijn ogen zijn opengesperd, vol verschrikking. Hij kijkt je angstig en verbijsterd aan.

De legende van ‘de wandelende Jood’ is bekend sinds het einde van de Middel­eeuwen. ‘Wandelend’ is een slechte vertaling van het Engelse ‘wandering’; dat betekent eerder: ‘dolend, rondzwervend’. Het verhaal luidt dat een Jood Jezus op zijn kruisweg bruut bejegende en daarom gedoemd werd ‘eeuwig’ (tot Jezus’ wederkomst) over de aarde te zwerven. Telkens als hij honderd jaar werd, werd hij weer als de dertigjarige die hij was toen hij Jezus uitschold en sloeg. Zie verder Wikipedia: Ahasverus (Wandelende Jood)


Op oudere afbeeldingen van ‘the Wandering Jew’ door christelijke kunstenaars vind je hem als teken van oordeel:

Bij Hirszenberg zie je the Wandering Jew ook als een gedoemde, maar in een andere setting. Het gaat niet meer om wat hij Christus zou hebben aangedaan. Het woud van kruisen staat voor wat het christendom de Jood aandoet. Van alle kanten wordt hij belaagd. Hij heeft alleen een lendendoek om – zoals Jezus aan het kruis. Wijst dat erop dat Jezus eerder met de wandelende Jood verbonden is, dan met de vele kruisen?

Het is een schok te zien wanneer dit schilderij gemaakt is. Je zou denken: na de Sjoa. De vele naakte lijken doen denken aan wat in concentratiekampen werd aangetroffen. Maar het schilderij is tientallen jaren eerder gemaakt! Het is niet een reactie op de Sjoa, maar een weergave van wat er daarvoor al was. Denk aan de pogroms en andere vormen van ‘christelijk’ geweld tegen Joden, tegen ‘the Eternal Jew’…

Eylon A. Levi schreef in een artikel in de Times of Israel, ‘Guess the date of this Holocaust art’:

This painting is not a response to the Holocaust.
It was a response to what preceded the Holocaust,
and a prophecy thereof.