Augustinus in Yad Vashem

Het is een must voor elke Europeaan die naar Jeruzalem komt: Yad VaShem, de herdenkingsplaats van de holocaust (door Joden de Sjoa genoemd, de vernietiging). In een hoog langwerpig en driehoekig gebouw word je aan de hand van een overweldigende hoeveelheid materiaal meegenomen door de jaren van de verschrikking. Je loopt langs foto’s, uitgestalde voorwerpen, maquettes, je ziet oude filmopnamen, op televisieschermen worden video’s getoond waarop overlevenden hun verhaal vertellen. Land na land komt aan de orde, ook Nederland. Je wordt steeds verder meegenomen in de ellende die de Joden in Europa is overkomen. Het is verbijsterend. Na de lange tocht door het gebouw loop je aan het eind iets omhoog. Het lijkt alsof het gebouw is opengebroken. En ineens sta je voor een prachtig uitzicht op de heuvels van Jeruzalem. Dat voelt als een opluchting na een beklemmende reis door de tijd.

Direct aan het begin van de expositie wordt kort de Europese geschiedenis van het antisemitisme getoond. Wat mij telkens raakt als ik daar loop is een paneel waarop de bekende beelden staan van de kerk als zegeverende koningin met daarnaast een geblinddoekte vrouw die Israël moet voorstellen. En er is nog iets op dat paneel dat me telkens raakt, en dat is een uitspraak van Augustinus over de Joden ‘Slay them not (the Jews)… scatter them abroad’, ‘Slacht ze niet af…, maar gooi ze eruit’. Het paneel noemt hem: een kerk-oudste uit de 5e  eeuw.

Augustinus kun je de kerkvader van Europa noemen. Een geliefde theoloog in de Rooms Katholieke Kerk en ook in de protestantse kerken in Europa. Hij stond aan de wieg van de Reformatie, want Maarten Luther was een Augustijner monnik. Augustinus zit in de genen van Europa. En juist daarom raakt mij in Yad VaShem het noemen van zijn naam. Het gaat daar over ‘mijn’ Augustinus. Zeker er zijn ook andere kerkvaders die beschamende uitspraken over de Joden hebben gedaan. De anti-Joodse preken van Chrysostomus zijn schokkend om te lezen. Maar Chrysostomus was geen Europeaan; hij leefde in het Midden Oosten.

Kun je Augustinus een notoire antisemiet noemen zoals de nazi’s? Nee, dat zou niet alleen een historische uitglijder zijn, maar het zou hem ook geen recht doen. Augustinus zag de Joden als de bewaarders van het Boek (het Oude Testament), die daarom niet uitgeroeid mochten worden, echter wel verbannen. Maar juist die oproep tot verbanning, dat wegstoppen, dat negeren, is dramatisch voor de kerk in Europa geweest. Augustinus in Yad VaShem zegt mij dat er een altijd pijnlijke plek in ons kerk-zijn is. En dat we daarom ook altijd attent moeten zijn  als we preken, theologie beoefenen en kerkelijke uitspraken doen. We zullen onszelf telkens moeten afvragen: zijn we wel of niet bezig het volk van de Joden te ‘verbannen’.

Ds Rien Vrijhof, Jeruzalem